Styl zakopiański to nurt architektoniczny rozwinięty w ostatnich dekadach XIX wieku na obszarze Podhala. Jego twórcą był Stanisław Witkiewicz — malarz i krytyk sztuki — który zaproponował oparcie architektury willowej na estetyce podhalańskiej chałupy góralskiej. Koncepcja ta wychodziła naprzeciw ówczesnym dyskusjom o tożsamości kulturowej i architektonicznym wyrazie regionu.
Geneza — podhalańska chałupa jako wzorzec
Tradycyjna chałupa góralska budowana była z ciętych lub ciosanych belek świerkowych lub jodłowych, układanych poziomo na zrąb. Szczeliny między belkami uszczelniano mchem, a od końca XIX w. — wełną drzewną. Dach siodłowy pokrywano gontem, a okapy były znacznie wysunięte, chroniąc ściany przed zaciekaniem wody opadowej. Całość posadowiona była na wysokiej kamiennej podmurówce.
Witkiewicz dostrzegł w tej formie zarówno wartości praktyczne — dobre przystosowanie do klimatu górskiego — jak i estetyczne: proporcje, rytm poziomych belek, rzeźbiony detal przy zachetkach i balustradach. Zaproponował przeniesienie tych elementów do budynków rezydencjalnych, dostosowując układ funkcjonalny do potrzeb letników i właścicieli majątków, którzy na przełomie wieków zaczęli osiedlać się w Zakopanem.
Willa Pod Jedlami w Zakopanem, proj. Stanisław Witkiewicz (1897). Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA.
Pierwsza realizacja — Willa Koliba (1892–1893)
Za pierwszą budowlę wzniesioną w stylu zakopiańskim uchodzi Willa Koliba przy ulicy Kościeliskiej w Zakopanem. Zaprojektowana przez Witkiewicza dla Zygmunta Gnatowskiego, zbudowana została przez miejscowych cieśli w latach 1892–1893. Jej nazwa nawiązuje do słowa koleba — pasterskiego szałasu.
Budynek wyróżniał się spójnością detali: rzeźbiony detal stolarski w podcieniach i balustradach, symetrycznie rozmieszczone okna, wysoki dach gontowy i obszerna weranda wychodząca na południe. Wnętrza urządzono meblami nawiązującymi do wzornictwa góralskiego, co czyniło z Koliby całościową wypowiedź artystyczną, a nie tylko obiekt architektoniczny.
Dziś Willa Koliba mieści oddział Muzeum Tatrzańskiego prezentujący historię stylu zakopiańskiego.
Willa Pod Jedlami — dojrzała forma stylu
Za najważniejszą realizację Witkiewicza uchodzi Willa Pod Jedlami przy ulicy Koziniec, zaprojektowana dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego w latach 1896–1897. Jej budowę prowadzili mistrzowie ciesielstwa góralskiego: Wojciech Roj, Maciej Gąsienica i Jan Obrochta.
Budynek wzniesiony jest na planie wydłużonego prostokąta z wysuniętym ryzalitem od południa. Wysoka kamienna podmurówka z arkadami sprawia, że bryła przypomina miniaturowy zamek. Dach pokryty jest podwójnym gontem, a okapy są szeroko wysunięte. Drewniane detale — rzeźbione rygle, balustrady, obrys gzymsu — wykonane są z precyzją niedostępną w seryjnym budownictwie.
Wnętrze zachowało niemal niezmieniony układ z przełomu XIX i XX w., w tym meble projektu Wojciecha Brzegi i dekoracje ścienne.
Willa Witkiewiczówka, Zakopane. Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA.
Cechy charakterystyczne stylu zakopiańskiego
Materiał i konstrukcja
Ściany budowane z belek świerkowych lub jodłowych układanych na zrąb. Belki na narożnikach łączone na rybi ogon lub jaskółczy ogon — techniki typowe dla podhalańskiego ciesielstwa. Podmurówka kamienna, zawsze wyraźnie zaznaczona.
Dach i okapy
Dachy dwuspadowe o stromym nachyleniu, pokryte gontem. Szeroki okap chroni ściany przed wodą. Kalenicę i narożniki wieńczą rzeźbione elementy — tzw. pawiki lub inaczej zakończenia krzyżowe belek.
Detal ciesielski i rzeźbiarski
Witkiewicz opracował ornamentykę czerpiącą z motywów podhalańskich: pasy, romby, stylizowane kwiaty. Detale powtarzały się w balustradach werand, obramieniach okien i elementach mebli, tworząc spójny system zdobniczy.
Zachowane obiekty i dziedzictwo
Spośród willi wzniesionych w stylu zakopiańskim do dziś przetrwało kilkadziesiąt obiektów w Zakopanem i okolicznych miejscowościach. Część z nich wpisana jest do rejestru zabytków województwa małopolskiego i objęta ochroną konserwatorską. Muzeum Tatrzańskie prowadzi trzy oddziały poświęcone historii stylu: w Willi Koliba, w Willi Oksza i w Willi Atmie.
W 2003 r. drewniana architektura Małopolski — w tym obiekty zakopiańskie — włączona została do Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej, który obejmuje ponad sto budynków na terenie województwa.